Zaginiona dolina i zatarte trakty dawnej osady
Mgła wisiała nisko nad doliną górnego Sanu, kiedy o świcie opuszczałam osadę Bukowiec, wchodząc w głąb bieszczadzkiego worka. Szutrowy dukt ciągnął się kilometrami przez bezludną, milczącą przestrzeń, w której każdy mój krok rozbrzmiewał echem wśród zżółkłych traw i szarych zarośli olchy. Ciężki plecak wrzynał się w ramiona, a przenikliwy wiatr zsuwający się ze stoków Opołonka zmuszał mnie do naciągnięcia wełnianej czapki głęboko na uszy.
Stopa obuta w wysoki, skórzany but z trudem wyrywała się z lepkiej gliny oblepiającej podeszwy po każdym przekroczeniu wezbranego potoku. Mój telefon dawno stracił zasięg; w wąskiej gardzieli wciśniętej między dwa państwa jedynym oparciem pozostała sfatygowana mapa topograficzna pod folią oraz igła mosiężnego kompasu, stukająca o klamrę szelek. Marsz wymagał skupienia, bo podmokły grunt krył zdradliwe zapadliska dawnych rowów, a surowość pogranicza nie wybaczała błędów.
Szłam naprzód, prowadzona magnetycznym przyciąganiem miejsca, które od dziesięcioleci istniało już tylko w pamięci wygnańców i na starych mapach.
Ślady po domostwach: podmurówki, piwnice i dzikie sady
Gdy wyszłam na otwartą przestrzeń dawnej wsi Beniowa, kotlina uderzyła mnie surową pustką. Trudno było objąć zmysłami fakt, że jeszcze w pierwszej połowie dwudziestego stulecia tętniło tutaj zwarte życie góralskiej wspólnoty. W tysiąc pięćset trzydziestym siódmym roku wojewoda krakowski Piotr Kmita wydał przywilej lokacyjny, osadzając na prawie wołoskim pierwszych pasterzy w cieniu połonin. Wędrując po leśnych bezdrożach, podobny nastrój zapomnienia i wtopienia dawnych murów w leśne poszycie odnajdziemy, eksplorując Cerkwisko w Bukowcu, gdzie natura z równą cierpliwością zaciera dawne ślady człowieka.
Przez niemal cztery stulecia pokolenia Bojków karczowały tutejsze jary, wznosiły z jodłowych bierwion kurne chyże kryte strzechą i mozolnie uprawiały kamienistą ziemię. Wieś rozwijała się wzdłuż obu brzegów rzeki, licząc ponad sto gospodarstw, młyny wodne i tartaki, a jej mieszkańcy żyli w rytmie wschodów słońca, wypasu bydła i wschodniego kalendarza liturgicznego.
Dziś po tamtym świecie pozostały jedynie zdziczałe jabłonie rodzące cierpkie owoce, zarośnięte tarasy pól i kępy pokrzyw znaczące dawne paleniska.
Dramat rozdarcia nadszedł jesienią tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku, kiedy ołówkowa linia kreślona na mapach wielkiej polityki przecięła osadę. Meandrujący nurt Sanu stał się granicą państwową, rozrywając rodziny w ciągu jednej doby. Połowa wsi znalazła się po stronie radzieckiej, druga część w granicach powojennej Polski; woda, którą dotąd przekraczano w bród, stała się murem nie do przebycia pod groźbą strzału. Ostateczna zagłada nadeszła niedługo później.
Relikty dawnego życia ukryte w poszyciu
Wiosną tysiąc dziewięćset czterdziestego szóstego roku ruszyły pierwsze wywózki na wschód, a latem tysiąc dziewięćset czterdziestego siódmego roku, podczas akcji Wisła, polska część Beniowej została bezwzględnie wyludniona. Wojskowe oddziały spędziły mieszkańców ku stacjom kolejowym, po czym podłożyły ogień pod opustoszałe zagrody. Drewniane chyże i stodoły spłonęły w kilka godzin, a gryzący dym z płonących gontów osiadł na zboczach, pieczętując koniec wielowiekowego trudu. W szerszym kontekście historycznym regionu warto również uwzględnić Studenne, którego relikty ukryte w głębi lasu niosą ze sobą zbliżoną opowieść o dawnej potędze i nagłym zmierzchu.
Po niemal trzech godzinach marszu dotarłam do wyniesienia terenu, gdzie pośród starych drzew odnalazłam cerkwisko. Przekroczyłam niewidzialną granicę dawnego sacrum, czując gęstniejącą ciszę. W tym miejscu w tysiąc dziewięćset dziewiątym roku grekokatoliccy parafianie wznieśli drewnianą świątynię pod wezwaniem świętego Michała Archanioła, stawiając ją na fundamentach wcześniejszych cerkwi. Po budowli przetrwała jedynie kamienna podmurówka, ułożona z ciosów miejscowego piaskowca.
Obeszłam ją powoli, stąpając ostrożnie po krawędziach porośniętych szmaragdowym mchem. Zarys architektury był wciąż czytelny: rozpoznałam trójdzielny układ z babińcem, rozległą nawą i trójbocznym prezbiterium, gdzie niegdyś płonęły woskowe świece przed ikonostasem. Chłód kamieni przenikał przez podeszwy butów, a krople jesiennego deszczu opadały na zbutwiałe poszycie z cichym, metalicznym stukotem.
Tuż obok dawnej północnej ściany nawy wyrasta pomnikowa lipa cerkiewna, niemy świadek całej tej epopei. Podeszłam do jej potężnego pnia i oparłam dłoń ubraną w roboczą rękawicę o głęboko spękaną korę. Drzewo, rozsadzone przez upływ stuleci i uderzenia piorunów, kryło w sobie czarną dziuplę o rozmiarach przypominających kapliczną niszę, zdolną pomieścić człowieka.
Dlaczego wieś zniknęła z map: przesiedlenia i pożoga
Dotknęłam wnętrza pnia; w spękanym drewnie wyczułam wilgoć wnikającą z bieszczadzkiej ziemi i zapach próchna zmieszany z aromatem przemoczonych liści. Ta lipa pamiętała liturgiczne śpiewy, zapach kadzidła ulatujący przez cerkiewne wrota oraz twarze ludzi wypędzanych z ojcowizny w czterdziestym siódmym roku. Jej potężne konary, niczym sklepienie zniszczonej świątyni, wciąż rozpościerały się nad ruinami, chroniąc nagie fundamenty przed nawałnicami.
Za prezbiterium rozciąga się stary cmentarz przycerkiewny, pochłonięty przez wiecznie zielony barwinek. Ta tradycyjna roślina żałoby, sadzona przez Rusinów na grobach przodków jako znak wieczności, utworzyła lśniącą powłokę, spod której wyłaniały się nieliczne ocalałe nagrobki. Uklękłam na wilgotnym kobiercu liści, by przyjrzeć się piaskowcowym cokołom.
Szorstki kamień pokrywały porosty, lecz pod delikatnym dotknięciem palców wciąż można było wyczuć wyżłobione w cyrylicy litery, ułamki imion i daty zatarte przez mróz. Żeliwne krzyże, kute w wiejskich kuźniach, rdzewiały w milczeniu, niektóre pochylone niebezpiecznie ku ziemi, inne trzymające się mocno kamiennych baz.
Była w tym cmentarzu dojmująca godność; nikt tu od dziesięcioleci nie palił zniczy, a jednak zieleń barwinka niestrudzenie otulała mogiły dawnych gospodarzy.
Las, który pochłonął ludzkie zagrody
W centralnej części zrujnowanej nawy natrafiłam na obiekt, który przyciągał mnie najbardziej: chrzcielnicę z piaskowca, pełniącą niegdyś funkcję naczynia chrzcielnego lub bazy pod cerkiewny krzyż. Zsunęłam skórzaną rękawicę i położyłam dłoń na chłodnym bloku. Zmarznięte palce powoli odnalazły głęboki, archaiczny relief przedstawiający rybę – wczesnochrześcijański symbol ichtys, połączony z prostym, wyrazistym krzyżem greckim. Widok tego pradawnego motywu pośród bieszczadzkiego pustkowia budził głęboki dreszcz.
Dlaczego wiejski kamieniarz, ciosający piaskowiec dla prowincjonalnej parafii na rubieżach Rzeczypospolitej, sięgnął po znak pierwszych chrześcijan, niemal niespotykany w tutejszej rzeźbie sakralnej? Nie zachowały się zapiski wyjaśniające tę zagadkę; pozostał jedynie trwały, wykuty w skale ślad wiary, który oparł się płomieniom i bezwzględnemu upływowi stuleci, trwając w trawie niczym rzucona w wieczność kotwica.
Dotknięcie tej chropowatej rzeźby było jak dotknięcie modlitwy, która przetrwała zagładę całego ludzkiego świata.
Oderwałam dłoń od lodowatego kamienia i zeszłam kilkadziesiąt metrów w dół stoku, docierając do brzegu Sanu. Rzeka w tym miejscu była cichym, płytkim potokiem, szemrzącym na szarych otoczakach i obmywającym zwalone pnie olch. Zaledwie kilka kroków ode mnie wznosił się biało-czerwony słup graniczny, naprzeciw którego stał słupek niebiesko-żółty. Za wodą gęstniały zarośla ukraińskiej części Beniowej, z której po wojnie również wysiedlono mieszkańców, tworząc bezludną strefę.
Nawigacja w gęstwinie i etyka eksploracji wysiedlonych wsi
Stałam bez ruchu, słuchając plusku nurtu, który niegdyś łączył oba brzegi wspólnym życiem, a potem stał się geopolityczną przepaścią dzielącą dwa światy. Woda płynęła obojętna na ludzkie podziały, niosąc zwiędłe liście i odbijając ołowiane, jesienne niebo.
Zmierzch zapadał nad Bieszczadzkim Workiem szybko, napełniając kotlinę gęstniejącym, błękitnym cieniem. Czułam narastające w mięśniach zmęczenie po ponad dwudziestu kilometrach forsownego marszu przez błoto i bezdroża, lecz w moim wnętrzu panował niczym niezmącony spokój. Spojrzałam wstecz na cerkwisko, na koronę lipy i kamienną bryłę z wyrytą rybą, która powoli tonęła w mroku nadchodzącej nocy.
Przede mną leżała samotna droga powrotna wzdłuż granicznego kordonu, rozświetlana jedynie wąskim snopem mojej czołówki. Czy granice wytyczone przemocą zdołają kiedykolwiek zatrzeć pamięć o ludziach, którzy kochali tę dolinę, czy to raczej kamienny znak życia, ukryty w wilgotnej trawie na krańcu świata, okaże się trwalszy niż wszystkie imperia i ich przemijające kordony?
Powiązane wyprawy i leśne monografie w archiwum
Planując kolejne wyprawy szlakiem zapomnianych obiektów, warto uwzględnić poniższe monografie z naszego archiwum terenowego:
- 🏚️ Cerkwisko w Bukowcu – kamienna pamięć nad potokiem Wołkowyjka – Monografia wysiedlonej bojkowskiej wsi Bukowiec. Podmurówki drewnianej cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy, piaskowcowe krzyże nagrobne w… (Raport w archiwum)
- 🏚️ Caryńskie – milczące cerkwisko w cieniu bieszczadzkiej połoniny – Monografia wysiedlonej bojkowskiej wsi Caryńskie. Podmurówka cerkwi św. Dymitra, stare nagrobki z piaskowca, zdziczałe jabłonie i … (Raport w archiwum)
- 🏚️ Studenne – zapomniane cerkwisko i pustka doliny Sanu pod granią Otrytu – Monografia wysiedlonej bieszczadzkiej wsi Studenne. Podmurówki cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy, cmentarne krzyże w zaroślach, dziki b… (Zapowiedź w cyklu publikacji)
- 🏚️ Cerkwisko w Jaworcu – bieszczadzki cmentarz nad potokiem Wetlinka – Monografia wysiedlonej bojkowskiej wsi Jaworzec w Bieszczadach. Omszałe krzyże z piaskowca pod wiekowymi jaworami, podmurówki cerk… (Zapowiedź w cyklu publikacji)
Każda z tych leśnych monografii przybliża fenomen miejsc, w których architektura minionych stuleci stała się nierozerwalną częścią dzikiego ekosystemu.