Ścieżka przez knieję ku zapomnianej świątyni
Zostawiłam za sobą ciche uzdrowisko w Horyńcu-Zdroju i zjechałam z asfaltowej szosy w wąską, wyboistą drogę z wapiennego tłucznia, która meandrując wzdłuż polodowcowych, zalesionych garbów Roztocza Wschodniego, prowadziła prosto ku strefie nadgranicznej. Listopadowy poranek przywitał mnie gęstym, lodowatym oparem wiszącym nad podmokłymi łąkami i korytami bezimiennych potoków.
Przez uchyloną szybę wdzierała się surowa woń butwiejącego igliwia, chłodnej gliny i cierpkich jabłek, leżących w zrudziałych trawach dawnych przydomowych sadów. Pomiędzy koronami jaworów a ołowianym niebem panowała przejmująca pustka; im bliżej granicy państwowej się posuwałam, tym wyraźniej milkł wszelki ludzki szum, ustępując świszczącemu wiatrowi i miarowemu chrzęstowi kamieni pod kołami. Gdy wreszcie wyłączyłam silnik na skraju zapomnianego leśnego duktu, uderzyła mnie bezwzględna cisza pogranicza.
Zza gęstwiny nadrzecznych olch i splątanych pędów jeżyn wyłoniło się łagodne wzniesienie dawnego przysiółka Podlesie. Na niewielkim wzgórzu, otoczonym majestatycznym wieńcem potężnych, starych lip i dębów, zamajaczyły samotne, ociosane mury opuszczonej świątyni. Wznosiły się ponad bezludną doliną niczym kamienna warownia, trwająca niewzruszenie na przekór bezlitosnemu upływowi dziesięcioleci.
Konstrukcja murów, ocalałe sklepienia i zarys ołtarza
Wspięłam się na rozmokły, stromy stok wzgórza, z trudem odnajdując w podszycie zatarte zarysy dawnej drogi procesyjnej. Pokonałam resztki rozkruszonego kamiennego muru i ostrożnie przekroczyłam potężny, wapienny próg babińca cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy. Pod podeszwami moich traperów zachrzęściły odłamki spękanych cegieł, wapienny gruz i gruba warstwa czarnej leśnej próchnicy, z której bujnie wybijały kępy paproci i zwiędłych pokrzyw. Wędrując po leśnych bezdrożach, podobny nastrój zapomnienia i wtopienia dawnych murów w leśne poszycie odnajdziemy, eksplorując Cerkiew w Hulskiem, gdzie natura z równą cierpliwością zaciera dawne ślady człowieka.
Wewnątrz zrujnowanej nawy natychmiast ogarnął mnie piwniczny chłód potężnych ścian wymurowanych z ciosanego piaskowca i czerwonej cegły. Zamiast drewnianych sklepień nade mną ziała otwarta, surowa przestrzeń; przez dawne bębny zawalonych kopuł wpadało blade, jesienne światło, oświetlając korony brzóz i jesionów, które zapuściły korzenie głęboko w spoiny murów obwodowych. Dotknęłam szorstkiego lica ociosanego bloku, czując pod gołymi palcami lodowatą wilgoć i grube, szare porosty.
W miejscu, gdzie dawniej stały królewskie wrota i rozbrzmiewały modlitewne psalmy, dzisiaj z ziemi wyrastają grube pnie dzikiego bzu, a kamienne arkady łuku tęczowego wiszą w pustce na przekór prawom ciążenia. W głębi dawnego prezbiterium, pośród zwałów butwiejącej darni, odnalazłam resztki mensy ołtarzowej, na której wiatr rozsypał rdzawe liście dębowe.
Wychodząc przez boczne wrota diakońskie, powolnym krokiem ruszyłam w stronę północnego skraju wzgórza, gdzie pod sędziwymi dębami rozciąga się stary cmentarz greckokatolicki. To tutaj surowość roztoczańskiej przyrody zderza się z unikalnym kunsztem dawnej, ludowej kamieniarki. Pośród gęstego dywanu barwinka i obumarłych paproci wyłoniły się dziesiątki nagrobków wykutych z twardego, mioceńskiego wapienia bruśnieńskiego, wydobywanego przed wiekami w pobliskich kamieniołomach Starego Brusna i Brusna-Polanki.
Sakralne detale, leśny cmentarz i wiekowe nagrobki
Rozsunęłam wilgotne zarośla, odsłaniając kunsztownie rzeźbione figury: przejmujące przedstawienia Chrystusa Frasobliwego z głową opartą na dłoni, postacie aniołów o wydłużonych twarzach oraz charakterystyczne krzyże z trójlistnymi zakończeniami ramion, zdobione płaskorzeźbami winorośli, motywów słońca i narzędzi Męki Pańskiej. Wiele pomników zapadło się głęboko w glinę, inne pękły na dwoje pod bezlitosnym naporem rozrastających się korzeni lip. W szerszym kontekście historycznym regionu warto również uwzględnić Kościół w Miłoradzu, którego relikty ukryte w głębi lasu niosą ze sobą zbliżoną opowieść o dawnej potędze i nagłym zmierzchu.
Oczyściłam dłonią omszałe płyty, by odczytać fragmenty cyrylickich inskrypcji, z których czas z wolna wypłukuje nazwiska dawnych gospodarzy, daty ich narodzin i pokorne modlitwy o wieczny odpoczynek. Ten kamień, podatny na dłuto wiejskiego rzemieślnika w chwili wydobycia, a twardniejący na powietrzu, przetrwał w wilgotnym poszyciu lasu znacznie dłużej niż drewno ludzkich domostw, stając się jedyną trwałą pieczęcią pamięci o ludziach orzących dawniej te pagórki.
Kiedy stałam pośród omszałych nagrobków, powracały do mnie obrazy przedwojennego Dziewięcierza. Przed wybuchem drugiej wojny światowej była to rozległa, tętniąca życiem wieś, licząca wraz z przysiółkiem Podlesie ponad dwa tysiące dusz. W codziennym trudzie sąsiadowali tu ze sobą ruscy grekokatolicy, rzymskokatoliccy Polacy oraz żydowskie rodziny prowadzące wiejskie kramy i karczmy.
Gospodarze uprawiali wymagającą roztoczańską ziemię, hodowali bydło i czerpali z dorobku bruśnieńskiego zagłębia kamieniarskiego, zamawiając u tamtejszych mistrzów przydrożne figury, kamienne żarna i pomniki nagrobne. Kres temu światu położyła hekatomba lat czterdziestych, gdy przez Roztocze przetoczyły się walki polsko-ukraińskiego konfliktu i bezwzględne operacje pacyfikacyjne. Ostateczny wyrok zapadł w 1947 roku podczas operacji „Wisła”, a tragedię przypieczętowało arbitralne wytyczenie granicy państwowej.
Historia parafii, dawni wierni i zawierucha dziejowa
Kordon przeciął wieś bezlitosną, prostą kreską – jej wschodni fragment wszedł w skład Związku Radzieckiego, natomiast zachodnie Podlesie całkowicie wysiedlono. Rodziny pędzono pod karabinami na punkty zborne, dając im ledwie kilkadziesiąt minut na spakowanie dobytku na furmanki, skąd bydlęcymi transportami ruszyli na ziemie zachodnie lub w głąb radzieckiej Ukrainy. Opuszczone drewniane chyże i stodoły podpalono bądź rozebrano na budulec, a zagrody wchłonęła leśna puszcza.
Ostały się wyłącznie kamienne mury świątyni, której dach runął do środka pod naporem śniegów i zapomnienia.
Samotny marsz po tym odludnym zakątku wymagał ode mnie nieustannej czujności i pełnego panowania nad ciałem. Podejścia na cerkiewne wzgórze porastały bezwzględne zarośla tarniny, głogów i dzikiej róży, których długie, twarde kolce przedzierały rękawy woskowej kurtki i dotkliwie raniły odsłoniętą skórę dłoni przy próbach rozsuwania gałęzi.
Doceniłam sztywność cholewek moich wysokich, skórzanych butów górskich, gdy na rozmokłym stoku stopa zsunęła się na tłustej, zdradliwej glinie ukrytej pod grubym kożuchem liści. W leśnym gąszczu otaczającym cerkwisko natrafiałam na niebezpieczne zapadliska po zawalonych piwnicach wysiedlonych zagród, zamaskowane przez krzewy studnie oraz rumowiska ostrych wapieni grożące zwichnięciem stawu.
Cisza leśnej nawy i sacrum pośród drzew
W głębokim obniżeniu terenu telefon całkowicie utracił zasięg sieci, a zgaszony ekran zmusił mnie do polegania wyłącznie na papierowej mapie i magnetycznym kompasie. Z każdym krokiem towarzyszyła mi wyostrzona świadomość bezpośredniego sąsiedztwa granicy; kilkaset metrów na wschód od ruin biegł pas drogi granicznej z biało-czerwonymi słupami, gdzie niebaczne zboczenie ze ścieżki w leśnych młodnikach mogło skończyć się interwencją patrolu straży granicznej.
Ta głucha cisza, przerywana wyłącznie ostrym skrzekiem sójki i suchym trzaskiem łamanych gałęzi, budziła pierwotny respekt przed potęgą opuszczonej przestrzeni.
Gdy blade słońce schowało się za ciemną ścianą roztoczańskich lasów, a znad parowów zaczął podnosić się wilgotny mrok, przysiadłam na spękanym cokole bruśnieńskiego nagrobka. W gasnącym świetle biały wapień skupiał ostatnie refleksy dnia, emanując bladą poświatą pośród gęstniejącego cienia.
Szacunek dla miejsca i praktyczne wskazówki dojścia
Patrząc na korzenie jaworów rozsadzające koronę cerkiewnych murów i na kamienne oblicza świętych powoli pokrywane aksamitem mchu, zrozumiałam, że ten bruśnieński kamień okazał się jedynym trwałym depozytariuszem pamięci o wymazanej wspólnocie.
Drewniane chaty spłonęły, mieszkańców bezpowrotnie rozproszono po obcych krainach, a graniczny trakt brutalnie przekreślił dawną spójność ziemi, lecz wykuty ręką wiejskiego rzemieślnika krzyż wciąż trwa w leśnej głuszy, obojętny na upływ stuleci i wyroki wielkiej polityki. Zapięłam plecak i ruszyłam w drogę powrotną przez mroczniejące zarośla, pozostawiając za sobą samotne ruiny świątyni zapatrzone w puste niebo.
Czy w świecie, który z taką łatwością unicestwia całe ludzkie krainy i z taką obojętnością wznosi graniczne kordony, potrafimy jeszcze zatrzymać się i usłyszeć ten najcichszy głos pamięci zaklęty w chłodnym, omszałym kamieniu na krańcu ziemi?
Powiązane wyprawy i leśne monografie w archiwum
Planując kolejne wyprawy szlakiem zapomnianych obiektów, warto uwzględnić poniższe monografie z naszego archiwum terenowego:
- ⛪ Cerkiew w Hulskiem – bieszczadzki klasyk w dolinie potoku pożerany przez las – Bieszczadzki klasyk – ruinę dawnej świątyni i dzwonnicy powoli pożera las nad potokiem. Moja wędrówka przez zaginioną wieś bojkows… (Raport w archiwum)
- ⛪ Cerkiew w Krywem – kamienny świadek zniszczonej doliny w sercu Bieszczadów – Głęboko w dolinie górnego Sanu, na zalesionym wzgórzu Dił, wznoszą się kamienne ruiny cerkwi św. Paraskewy. Wioska przestała istni… (Raport w archiwum)
- ⛪ Kościół w Miłoradzu – gotycka zendrówka, mennonickie stele i wiatry Żuław – Czerwona krzyżacka cegła, drewniana wieża i zapomniane stele nagrobne pośród płaskich pól Żuław Malborskich. Odkryj sekrety XIV-wi… (Zapowiedź w cyklu publikacji)
- ⛪ Kościół w Orzechowie – samotna świątynia wysiedlonej warmińskiej wsi – Zapomniana wieś, z której zostali tylko ludzie na cmentarzu i opuszczona czerwona świątynia w lesie. Jak rządowy ośrodek w Łańsku … (Zapowiedź w cyklu publikacji)
Każda z tych leśnych monografii przybliża fenomen miejsc, w których architektura minionych stuleci stała się nierozerwalną częścią dzikiego ekosystemu.