Ścieżka przez knieję ku zapomnianej świątyni
Ostatnie zabudowania Zatwarnicy zniknęły w moim lusterku wstecznym, a wąska wstęga spękanego asfaltu ustąpiła miejsca leśnemu duktowi pełnemu zdradliwych wybojów i ostrych, wyszczerbionych kamieni. Z uchylonej szyby terenowego auta uderzył we mnie ostry, surowy chłód wilgotnej bieszczadzkiej puszczy – ciężki zapach gnijących liści buka, parującej po ulewie ściółki i rzeki toczącej swe spienione wody gdzieś głęboko w skalistym parowie.
Kiedy wreszcie zgasiłam silnik na prowizorycznym poszerzeniu drogi pod ciemnym pasmem Otrytu, uderzyła mnie gęsta, niemal dławiąca cisza, przerywana jedynie jednostajnym, dalekim szumem Sanu. Zostawiłam za sobą resztki cywilizacji i zeszłam w dół, na wydeptaną przez leśną zwierzynę, stromą ścieżkę, gdzie lepka, ruda glina natychmiast oblepiła moje wysokie trapery.
Przedarłam się przez wilgotne zarośla tarniny i leszczyny, potykając się o ukryte w trawie korzenie, by po kilkuset metrach forsownego marszu stanąć jak wryta. Zza welonu opadającej mgły i nagich konarów starych jesionów wyłoniło się wzgórze Dił, a na jego szczycie – potężna, surowa sylweta kamiennej cerkwi. Wyglądała jak szkielet mitycznego okrętu, który przed wiekami osiadł na mieliźnie pośród bezkresnego, zielonego morza bieszczadzkich wzgórz.
Konstrukcja murów, ocalałe sklepienia i zarys ołtarza
Podejście pod samą cerkiew wymagało wzmożonej czujności; gęste łany pokrzyw i splątane pędy jeżyn skutecznie maskowały zdradliwe nierówności terenu oraz omszały rumosz skalny. Wspięłam się na dawny nasyp i ostrożnie przekroczyłam kamienny próg babińca. Pod moimi podeszwami zachrzęścił potłuczony łupek, zmieszany ze zbutwiałym igliwiem i drobinami starej, wapiennej zaprawy, która przez dziesięciolecia spływała po ścianach wraz z ulewnym deszczem. Wędrując po leśnych bezdrożach, podobny nastrój zapomnienia i wtopienia dawnych murów w leśne poszycie odnajdziemy, eksplorując Opuszczona cerkiew w Dziewięcierzu, gdzie natura z równą cierpliwością zaciera dawne ślady człowieka.
Zdarłam z dłoni roboczą rękawicę i dotknęłam chłodnego, grubo ciosanego piaskowca bieszczadzkiego – kamień był szorstki, wilgotny, pokryty liszajami szarych porostów, lecz wciąż nieugięty, mimo że z murów dawno już płatami odpadły zewnętrzne tynki. Wewnątrz panował przejmujący chłód, a w powietrzu unosiła się ciężka woń mokrej ziemi, butwiejącego drewna i gnijącej roślinności.
Zadarłam głowę: tam, gdzie niegdyś drewniane sklepienie zamykało przestrzeń ludzkiej modlitwy, dziś ziało bezkresne niebo, poprzecinane ramionami potężnych jesionów, których korzenie bezlitośnie wrosły w korony murów obwodowych.
Największe wrażenie wywarł na mnie ocalały łuk tęczowy, wciąż spinający nawę z dawnym prezbiterium. Ta kamienna arkada, zawieszona w pustce na przekór wszelkim prawom budowlanym, zdawała się kadrować dziką przestrzeń doliny niczym monumentalny portal w zaświaty. Weszłam w głąb sanktuarium, gdzie spomiędzy grubej warstwy mchu i paproci wyłaniały się resztki kamiennej mensy ołtarzowej.
Sakralne detale, leśny cmentarz i wiekowe nagrobki
W wysokich niszach okiennych tańczyły smugi rozproszonego światła, wyciągając z cienia zardzewiałe resztki kowalskich okuć i żelaznych kotew, na których dawniej wisiały ikony. Wyszłam przez boczny otwór drzwiowy wprost ku wolnostojącej dzwonnicy parawanowej. Jej potężna, trójarkadowa ściana stała niewzruszona na skraju zbocza, choć puste prześwity po zrabowanych lub ukrytych dzwonach krzyczały dojmującą nieobecnością. W szerszym kontekście historycznym regionu warto również uwzględnić Kościół w Miłoradzu, którego relikty ukryte w głębi lasu niosą ze sobą zbliżoną opowieść o dawnej potędze i nagłym zmierzchu.
Krok po kroku zeszłam na opadający ku rzece stok, gdzie pośród zdziczałych jabłoni i starych bzów odnalazłam zapomniany cmentarz. Rozsunęłam gęste paprocie i stanęłam przed słynnym nagrobkiem Julity Majewskiej – pęknięta, piaskowcowa stela z finezyjną płaskorzeźbą i wzruszającą inskrypcją trwała w uścisku dzikiego bluszczu, otoczona przez żeliwne, zardzewiałe krzyże z cyrylickimi napisami, których nikt z dawnych sąsiadów już dzisiaj nie odczyta.
Stojąc pośród tych zgliszcz, próbowałam pojąć, że to bezludne pustkowie było niegdyś tętniącą życiem, zamożną bojkowska wsią. Krywe lokowano na prawie wołoskim już w pierwszej połowie szesnastego wieku jako dziedziczną własność rodu Kmitów, a przez stulecia gospodarowali tu ruscy górale, wypasając bydło na połoninach i uprawiając kamieniste skrawki ziemi.
Historia parafii, dawni wierni i zawierucha dziejowa
Murowaną cerkiew pod wezwaniem świętej Paraskewy wzniesiono w 1842 roku wspólnym wysiłkiem całej gromady oraz ówczesnych właścicieli majątku, szlacheckiej rodziny Majewskich. To ich dramatyczne losy splatają się z tym wzgórzem najmocniej; pochowana na przycerkiewnym cmentarzu młoda Julita zmarła w kwiecie wieku, a zrozpaczony mąż ufundował kunsztowny pomnik, który przetrwał całkowitą zagładę osady. Prawdziwa hekatomba nadeszła wraz z końcem drugiej wojny światowej.
Te bieszczadzkie bezdroża stały się areną krwawych walk pomiędzy oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii a formacjami Wojska Polskiego. W maju 1947 roku, podczas bezwzględnej Akcji „Wisła”, żołnierze otoczyli dolinę o świcie. Zaskoczonym mieszkańcom dano zaledwie kilkadziesiąt minut na spakowanie najpotrzebniejszego dobytku na wozy, po czym pędzono ich pod karabinami na stację kolejową, skąd bydlęcymi transportami ruszyli na poniemieckie Ziemie Odzyskane lub w głąb radzieckiej Ukrainy.
Zaraz po wymarszu kolumny oddziały saperskie podpaliły całą dolinę – ponad sto drewnianych chyży, młyny wodne, tartak, dwór i karczma obróciły się w popiół. Przetrwały jedynie kamienne ściany cerkwi, których potężny żar nie zdołał obalić. Wśród nielicznych potomków wysiedlonych do dziś krąży niesamowita wiejska legenda o cerkiewnych dzwonach, które gospodarze zdążyli nocą zdjąć z dzwonnicy i zakopać w bagnistym starorzeczu Sanu tuż przed wkroczeniem wojska.
Ponoć podczas listopadowych mgieł, gdy wiatr hula przez łuk tęczowy i smaga stoki Otrytu, z dna doliny wciąż dobiega ich głuchy, żałobny dźwięk.
Cisza leśnej nawy i sacrum pośród drzew
Samotna wędrówka przez bezludną dolinę Krywego wymagała ode mnie żelaznej dyscypliny i nieustannej czujności. Cały ten obszar wchodzi w skład rezerwatu przyrody i stanowi naturalny matecznik niedźwiedzi brunatnych, watah wilków oraz żubrów, których świeże, głęboko odciśnięte w glinie tropy mijałam co kilkadziesiąt metrów. Poruszałam się wyłącznie w pełnym świetle dnia, omijałam zwarte młodniki i miarowo stukałam kijkami trekkingowymi, by nie zaskoczyć żerującego drapieżnika.
W głębokim obniżeniu Sanu telefon nie łapał ani jednej kreski zasięgu GSM – w razie wypadku byłam zdana wyłącznie na własne siły i wgraną wcześniej mapę topograficzną. W zaroślach wokół cerkwiska pod kożuchem darni ziały dawne, niezabezpieczone studnie i zapadnięte piwnice wysiedlonych chyż.
Moje wysokie buty za kostkę ze sztywną podeszwą i stuptuty chroniły stawy przed skręceniem w zdradliwym błocie, a grube rękawice i zapinana pod szyję odzież stanowiły jedyną barierę przed kleszczami czającymi się w łanach paproci.
Szacunek dla miejsca i praktyczne wskazówki dojścia
Gdy słońce zaczęło powoli chować się za zalesiony grzbiet Otrytu, dolina Krywego błyskawicznie pogrążyła się w chłodnym półmroku, a znad wilgotnego koryta Sanu uniósł się gęsty, mleczny opar. Siedząc na kamiennym rumowisku wewnątrz dawnej nawy, poczułam przytłaczający ciężar tego miejsca – to tutaj z całą mocą uderza świadomość, jak kruche bywa ludzkie dzieło w konfrontacji z bezdusznymi wyrokami historii i bezlitosną siłą powracającej przyrody.
Sto lat temu chrzczono tu niemowlęta, przysięgano wierność małżeńską i żegnano bliskich; dziś jedynym hymnem rozbrzmiewającym pod łukiem tęczowym jest szum wiatru w koronach starych buków. Zapięłam plecak i ruszyłam w długą drogę powrotną przez mroczniejący las, czując na plecach chłód bieszczadzkiej puszczy, która z wolna trawi ostatnie ślady dawnego życia.
A czy Wy mieliście kiedyś okazję wędrować po tak bezludnych, wysiedlonych dolinach Bieszczadów i stanąć twarzą w twarz z ich bolesną przeszłością? Jakie emocje budzą w Was te samotne, kamienne szkielety cerkwi pochłaniane przez leśną gęstwinę?
Powiązane wyprawy i leśne monografie w archiwum
Planując kolejne wyprawy szlakiem zapomnianych obiektów, warto uwzględnić poniższe monografie z naszego archiwum terenowego:
- ⛪ Opuszczona cerkiew w Dziewięcierzu – kamienne krzyże bruśnieńskie i pamięć Podlesia – Pomiędzy wzgórzami Roztocza Wschodniego a linią granicy stoją ruiny cerkwi i kamienny cmentarz. Eksploracja wysiedlonego Podlesia … (Raport w archiwum)
- ⛪ Cerkiew w Hulskiem – bieszczadzki klasyk w dolinie potoku pożerany przez las – Bieszczadzki klasyk – ruinę dawnej świątyni i dzwonnicy powoli pożera las nad potokiem. Moja wędrówka przez zaginioną wieś bojkows… (Raport w archiwum)
- ⛪ Kościół w Miłoradzu – gotycka zendrówka, mennonickie stele i wiatry Żuław – Czerwona krzyżacka cegła, drewniana wieża i zapomniane stele nagrobne pośród płaskich pól Żuław Malborskich. Odkryj sekrety XIV-wi… (Zapowiedź w cyklu publikacji)
- ⛪ Kościół w Orzechowie – samotna świątynia wysiedlonej warmińskiej wsi – Zapomniana wieś, z której zostali tylko ludzie na cmentarzu i opuszczona czerwona świątynia w lesie. Jak rządowy ośrodek w Łańsku … (Zapowiedź w cyklu publikacji)
Każda z tych leśnych monografii przybliża fenomen miejsc, w których architektura minionych stuleci stała się nierozerwalną częścią dzikiego ekosystemu.