Ścieżka przez knieję ku zapomnianej świątyni
Zostawiłam za sobą ostatnie domostwa Bereźnicy Niżnej i skierowałam wysłużony samochód w głąb wyludnionej doliny potoku Bereźnica, wcinającej się wąskim, cienistym klinem pod potężny masyw góry Markowska. Z każdym kilometrem gruntowy trakt tracił znamiona ludzkiej dbałości; nierówny tłuczeń szybko ustąpił miejsca głębokim koleinom wyżłobionym w glinie przez traktory leśne, aż wreszcie droga definitywnie rozmyła się w kamienistym korycie rzecznym.
Zatrzymałam auto na żwirowej łasze, wyłączyłam silnik i natychmiast uderzyła mnie bezwzględna cisza bieszczadzkiego pustkowia. Przerywał ją jedynie jednostajny szum lodowatej wody, toczącej zaokrąglone otoczaki fliszu karpackiego. Poranne powietrze przesiąknięte było wilgotnym chłodem, cierpkim aromatem gnijących liści paproci i butwiejącego drewna olch, a także słodkawą wonią dzikich jabłek leżących w zrudziałych trawach dawnych przydomowych sadów.
Dawna Bereźnica Wyżna powitała mnie absolutną pustką; tam, gdzie dawniej stały bojkowskie zagrody, kołysały się na wietrze wysokie baldachy przekwitłego barszczu i splątane zarośla olchy szarej. Zarzuciłam ciężki plecak, poprawiłam stuptuty opięte wokół cholewek i weszłam prosto w nurt potoku, czując przez grubą podeszwę buta przenikliwy mróz górskiej wody, która z głuchym pluskiem obmywała ostre kamienie.
Konstrukcja murów, ocalałe sklepienia i zarys ołtarza
Dalszy marsz w głąb doliny oznaczał nieustanne przekraczanie meandrującego koryta, zmuszając mnie do uważnego wybierania oparcia stopy na zdradliwych, śliskich głazach omywanych wartkim prądem. Po niemal godzinie przedzierania się przez wysokie zarośla, powalone pnie i podmokłe parowy, zbocze doliny utworzyło wyraźnie uformowane wzniesienie. W cieniu potężnego kręgu stuletnich jesionów i lip o pniach tak grubych, że nie zdołałabym objąć ich ramionami, zamajaczyły surowe, szare mury. Wędrując po leśnych bezdrożach, podobny nastrój zapomnienia i wtopienia dawnych murów w leśne poszycie odnajdziemy, eksplorując Cerkiew w Krywem, gdzie natura z równą cierpliwością zaciera dawne ślady człowieka.
Pośród bieszczadzkiej puszczy cerkwisko pod wezwaniem świętego Mikołaja wyłoniło się niczym monumentalny szkielet dawnego świata, który oparł się wymazaniu z krajobrazu. Podeszłam pod wysokie ściany obwodowe świątyni, wymurowane z łamanego piaskowca karpackiego spojonego niegdyś wapnem; grube na niemal metr mury trzymały w ryzach zarośniętą przestrzeń.
Z drewnianego dachu i kopuł nie przetrwał najmniejszy ślad; gonty i więźba runęły przed dziesięcioleciami, otwierając wnętrze na ołowiane, jesienne niebo. Przekroczyłam potężny, spękany próg babińca, pod którym ocalały kamienne ciosy, i stanęłam pośrodku dawnej nawy. Zamiast drewnianej podłogi stąpałam po grubej, sprężystej warstwie próchnicy, z której strzelały ku słońcu pnie młodych jesionów, bzu czarnego i leszczyny, zapuszczające korzenie wprost w rozsadzane mrozem spoiny podmurówki.
Dotknęłam nagą dłonią chłodnego piaskowca na ościeży arkadowego wejścia. Kamień był wilgotny, przesiąknięty chłodem, porośnięty szarymi porostami i miękkim mchem trawiącym resztki wapiennej zaprawy. W miejscu dawnego ikonostasu, gdzie przez pokolenia jarzyły się woskowe świece przed wizerunkami świętych, ziała surowa pustka pod łukiem tęczowym, przez który wpadało blade światło dnia.
Sakralne detale, leśny cmentarz i wiekowe nagrobki
Pomiędzy koronami drzew wyrosłych we wnętrzu cerkwi wiatr poruszał gałęziami, wygrywając motyw przypominający zapomniany śpiew liturgiczny. Wychodząc przez zrujnowane prezbiterium na północno-wschodni stok wzgórza, wkroczyłam na stary wiejski cmentarz greckokatolicki. Pośród splątanych, kłujących pędów jeżyn i obumarłych pióropuszy paproci odsuwałam gałęzie, odsłaniając kolejne pomniki z miejscowego piaskowca: krzyże na wielostopniowych cokołach, spękane stele i pochylone płyty, z których bieszczadzkie deszcze niemal zmyły cyrylickie inskrypcje. W szerszym kontekście historycznym regionu warto również uwzględnić Kościół w Miłoradzu, którego relikty ukryte w głębi lasu niosą ze sobą zbliżoną opowieść o dawnej potędze i nagłym zmierzchu.
Przesunęłam palcami po chropowatym reliefie, na którym dawny wiejski kamieniarz wykuł proste motywy geometryczne oraz symbolikę solarną. Przyklęknęłam na wilgotnej darni przy jednym z ocalałych nagrobków: pod grubym kożuchem mchu wyczułam trójramienny krzyż oraz litery dawnego alfabetu, wspominające duszę sługi bożego zmarłego pod koniec dziewiętnastego wieku. Obok, wrośnięty w korzenie jaworu, trwał przekrzywiony, kuty krzyż z żelaza, pokryty rudą rdzą, strzegący bezimiennej mogiły.
Gdy trwałam w bezruchu na cmentarzu, ciszę doliny wypełniała pamięć o brutalnie przerwanej ciągłości tej ziemi. Bereźnica Wyżna została lokowana na prawie wołoskim w szesnastym stuleciu przez możny ród Balów herbu Gozdawa z Hoczwi, którzy zasiedlali karpackie doliny pasterzami. Przez stulecia tętniła tu życiem chłopska, bojkowska wspólnota, żyjąca w ścisłym rytmie wyznaczanym przez pory roku i cerkiewny kalendarz.
Ludzie wznosili z jodłowych bierwion długie chyże kryte słomą, uprawiali kamieniste skrawki owsa i wypasali woły na stromych stokach Markowskiej. W 1839 roku wieś zdobyła się na potężny wysiłek wzniesienia murowanej cerkwi, będącej dumą parafii i rzadkością pośród wszechobecnego bieszczadzkiego drewna. Kres temu światu przyniosła hekatomba lat czterdziestych dwudziestego wieku.
Historia parafii, dawni wierni i zawierucha dziejowa
Po wojnie dolina potoku Bereźnica stała się terenem krwawych starć z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii operującymi z bunkrów w rejonie Chryszczatej. Ostateczny wyrok zapadł w czerwcu 1947 roku, gdy podczas Akcji „Wisła” bojkowskich mieszkańców w ciągu kilkudziesięciu minut wygnano z ojcowizny pod lufami karabinów. Z podręcznym tobołkiem w ręku pędzono ich na stację do Zagórza, by bydlęcymi wagonami wywieźć na Ziemie Zachodnie.
Opustoszałe chaty spłonęły bądź uległy szabrowi, a w latach pięćdziesiątych mury cerkwi zaczęto rozbierać na kamień pod budowę dróg i zabudowań okolicznych pegeerów.
Wędrówka przez wyludnione ostępy wymagała nieustannej uwagi i pełnej dyscypliny fizycznej. Zdziczałe stoki doliny poprzecinane są głębokimi jarami potoków, gdzie tłusta bieszczadzka maź kryje się zdradliwie pod grubym kożuchem liści buka i olchy. Na jednym ze stromych podejść stopa gwałtownie zsunęła się na rozmokłym gruncie; jedynie sztywne cholewki skórzanych butów górskich oraz szybki chwyt za pień młodej brzozy uchroniły mnie przed upadkiem w kamienisty parów.
Skórzane rękawice i stuptuty z mocnej cordury dały niezastąpioną osłonę przed bezwzględnymi biczami jeżyn, gęsto maskującymi teren dawnych podwórzy, oraz przed kleszczami czyhającymi w suchych trawach. Gdy wyciągnęłam telefon, aby zweryfikować położenie, ekran wskazał martwy komunikat o całkowitym braku zasięgu; dno doliny pod grzbietem Markowskiej to głucha, biała plama łączności.
Cisza leśnej nawy i sacrum pośród drzew
Schowałam aparat do plecaka i rozłożyłam na kamiennym obrysie muru papierową mapę topograficzną w podziałce jeden do dwudziestu pięciu tysięcy. Czytając rzeźbę terenu z poziomic i orientując marszrutę za pomocą magnetycznego kompasu, czułam ciężar całkowitego zdania na własne siły.
W razie wypadku w tym odciętym parowie nie nadeszłaby pomoc, a podszyt krył w sobie kolejne niebezpieczeństwa – zamaskowane zapadliska po piwnicach wysiedlonych chyż i głębokie studnie z rozkruszonymi cembrowinami.
Późnym popołudniem słońce skryło się za grzbietem Markowskiej, kładąc na dno doliny chłodne, sine cienie. W wąwozie potoku gwałtownie spadła temperatura, a z wilgotnego koryta zaczął podnosić się gęsty opar, spowijający wzgórze w nierealną poświatę. Stanęłam po raz ostatni w osi dawnej nawy, spoglądając na korzenie jesionów, które wpiły się w koronę kamiennych ścian, spajając dzieło dawnych majstrów z odwieczną siłą puszczy.
Szacunek dla miejsca i praktyczne wskazówki dojścia
Przyroda w Bereźnicy Wyżnej bezpowrotnie pochłonęła ślady ludzkiego bytowania, zamykając w zielonym grobowcu dawną kulturę, jej modlitwy, pieśni i niewysłowione tragedie. Po gęsto zaludnionej wsi przetrwały jedynie te chłodne mury z 1839 roku oraz zapadające się w glinę mogiły, trwające w samotności ponad szumem potoku.
Zapinając klamry plecaka i ruszając w powrotną drogę przez lodowate brody, czułam ciężar tego milczenia, w którym pamięć o wysiedlonych Bojkach powoli rozpuszcza się w szepcie opadających liści.
Czy wędrując przez zarastające bieszczadzkie doliny, potrafimy jeszcze dostrzec w omszałym piaskowcu coś więcej niż malowniczą ruinę – czy usłyszymy w szumie starych jesionów cichy głos ludzi, którym w jedno przedpołudnie odebrano prawo do własnej ziemi, własnego języka i własnych mogił?
Powiązane wyprawy i leśne monografie w archiwum
Planując kolejne wyprawy szlakiem zapomnianych obiektów, warto uwzględnić poniższe monografie z naszego archiwum terenowego:
- ⛪ Cerkiew w Krywem – kamienny świadek zniszczonej doliny w sercu Bieszczadów – Głęboko w dolinie górnego Sanu, na zalesionym wzgórzu Dił, wznoszą się kamienne ruiny cerkwi św. Paraskewy. Wioska przestała istni… (Raport w archiwum)
- ⛪ Opuszczona cerkiew w Dziewięcierzu – kamienne krzyże bruśnieńskie i pamięć Podlesia – Pomiędzy wzgórzami Roztocza Wschodniego a linią granicy stoją ruiny cerkwi i kamienny cmentarz. Eksploracja wysiedlonego Podlesia … (Raport w archiwum)
- ⛪ Kościół w Miłoradzu – gotycka zendrówka, mennonickie stele i wiatry Żuław – Czerwona krzyżacka cegła, drewniana wieża i zapomniane stele nagrobne pośród płaskich pól Żuław Malborskich. Odkryj sekrety XIV-wi… (Zapowiedź w cyklu publikacji)
- ⛪ Kościół w Orzechowie – samotna świątynia wysiedlonej warmińskiej wsi – Zapomniana wieś, z której zostali tylko ludzie na cmentarzu i opuszczona czerwona świątynia w lesie. Jak rządowy ośrodek w Łańsku … (Zapowiedź w cyklu publikacji)
Każda z tych leśnych monografii przybliża fenomen miejsc, w których architektura minionych stuleci stała się nierozerwalną częścią dzikiego ekosystemu.